İnme (Felç) Sonrası Rehabilitasyon: Hareket ve Bağımsızlığı Yeniden Kazanmak

İnme (felç) nedir ve ilk anda ne yapılmalı?

İnme, beynin bir bölümüne giden kan akımının damar tıkanması (iskemik inme) veya damar yırtılması ve kanama (hemorajik inme) nedeniyle aniden bozulmasıdır. Kan alamayan beyin dokusu hızla etkilendiği için inme acil bir durumdur ve 'zaman beyindir' ilkesi geçerlidir.

Yüzde kayma, kolda veya bacakta ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu, ani görme kaybı veya denge kaybı fark edildiğinde hiç vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Belirtilerin başladığı saat not edilmelidir; çünkü pıhtı eritici ve pıhtı çıkarma gibi akut tedaviler ancak belirli bir süre içinde uygulanabilir. Akut dönemde tanı ve tedavi acil servis ve nöroloji tarafından yürütülür; bu dönemde öncelik hayati durumun ve beyin hasarının kontrol altına alınmasıdır.

Belirtiler birkaç dakika içinde tamamen geçse bile (geçici iskemik atak) bu durum ciddi bir uyarıdır ve hemen acil değerlendirme gerektirir.

İnme sonrası hangi sorunlar görülür?

İnme sonrası görülen sorunlar, beynin hangi bölgesinin ve ne kadarının etkilendiğine göre kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. En sık sorun vücudun bir yarısında güçsüzlük veya felçtir (hemiparezi veya hemipleji); buna denge kaybı ve yürüme güçlüğü eşlik eder.

Zamanla felçli tarafta kas sertliği ve istemsiz kasılmalar (spastisite) gelişebilir; bu durum kol ve bacak hareketlerini, giyinmeyi ve kişisel bakımı zorlaştırabilir. Felçli taraf omzunda ağrı sık görülür ve rehabilitasyonu olumsuz etkileyebilir; bu tablo omuz ağrısı ve donuk omuz gelişimiyle de ilişkili olabilir.

• Konuşma ve anlama bozukluğu (afazi), konuşmanın peltekleşmesi
• Yutma güçlüğü
• His kaybı ve vücudun bir yarısını fark etmeme (ihmal)
• Dikkat, bellek ve planlama güçlükleri
• Yorgunluk, depresyon ve duygu durumu değişiklikleri
• İdrar kontrolünde sorunlar

İnme neden olur ve tekrar riski nasıl azaltılır?

İnmelerin büyük çoğunluğu beyin damarının bir pıhtıyla tıkanmasıyla gelişir; pıhtı damar sertliği zemininde yerinde oluşabilir veya kalpten, özellikle atriyal fibrilasyon adı verilen ritim bozukluğunda, beyne taşınabilir. Daha az sıklıkta görülen kanama tipi inmenin en önemli nedeni kontrolsüz yüksek tansiyondur.

Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, sigara, kalp ritim bozuklukları, fazla kilo ve hareketsizlik başlıca risk faktörleridir. İnme geçiren kişilerde tekrar riskini azaltmak için bu risk faktörlerinin nöroloji, kardiyoloji ve iç hastalıkları takibinde kontrol altına alınması ve önerilen ilaçların düzenli kullanılması gerekir. Rehabilitasyon sürecinde düzenli fiziksel aktivite de bu korunmanın parçasıdır.

İnme sonrası rehabilitasyon ihtiyacı nasıl değerlendirilir?

Rehabilitasyon planı, hastanın nörolojik ve fonksiyonel durumunun ayrıntılı değerlendirilmesiyle başlar. Uzm. Dr. Emine Yüksel Kars, muayenede kas gücünü, kas tonusunu ve spastisiteyi, his kaybını, denge ve koordinasyonu, oturma, ayağa kalkma ve yürüme becerisini değerlendirir.

Giyinme, yemek yeme, banyo ve tuvalet gibi günlük yaşam aktivitelerinde hastanın ne kadar bağımsız olduğu ölçülür; yutma, konuşma, bilişsel durum ve duygu durumu taranır. Felçli omuzda ağrı veya kayma, elde ödem ve eklem kısıtlılıkları ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirme sonucunda hasta ve ailesiyle birlikte gerçekçi hedefler belirlenir ve rehabilitasyonun hangi ortamda (yatarak yoğun rehabilitasyon, ayaktan program veya ev programı) sürdürülmesinin uygun olduğu konuşulur.

İnme sonrası fizik tedavi ve rehabilitasyon nasıl yapılır?

İnme sonrası rehabilitasyon, hasta tıbbi açıdan stabil hale gelir gelmez nöroloji ekibiyle uyum içinde başlar ve hastanın ihtiyacına göre aylarca sürebilir. İyileşmenin genellikle ilk aylarda daha hızlı olduğu bilinir; ancak sonraki dönemlerde de düzenli ve hedefe yönelik çalışmayla ilerleme sağlanabilir. İyileşmenin hızı ve düzeyi kişiden kişiye büyük farklılık gösterir.

Nörolojik rehabilitasyon programı; yatakta pozisyonlama ve dönme, oturma dengesi, ayağa kalkma ve transferler, ayakta denge ve yürüme eğitimi, felçli kol ve elin günlük işlere katılımını artırmaya yönelik görev odaklı çalışmalar ve kas güçlendirme egzersizlerini içerir. Kinezyoterapi ile eklem hareket açıklığı korunur ve spastik kaslar düzenli gerilir. Uygun hastalarda kasları uyaran elektriksel stimülasyon, omuz desteği için bantlama, yürümeyi kolaylaştıran ayak bileği ortezleri ve baston, yürüteç gibi yardımcı cihazlar kullanılır.

İnme sonrası evde neler yapılabilir?

Evde günlük egzersizlerin düzenli yapılması ve felçli tarafın gündelik işlere mümkün olduğunca dahil edilmesi, rehabilitasyonda kazanılanların korunması ve geliştirilmesi için çok önemlidir. Felçli kolun sarkık bırakılmaması, otururken bir yastık veya masa üzerinde desteklenmesi omuz ağrısını önlemeye yardımcı olur.

Evde düşme risklerini azaltmak için halı kenarları sabitlenmeli, yerdeki kablolar toplanmalı, banyoya kaymaz paspas ve tutunma barı takılmalı, gece yolu aydınlatılmalıdır. Yutma güçlüğü olan hastalarda önerilen kıvamda besinler tercih edilmeli ve yemek dik oturarak yenmelidir. Bakım veren aile üyeleri de doğru transfer ve pozisyonlama tekniklerini öğrenmelidir; bu hem hastayı hem bakım vereni korur. Yorgunluk ve keder gibi duygusal değişiklikler sık görülür ve tedavi edilebilir; hekimle paylaşılmalıdır.

İnme sonrası ne zaman acil yardım istenmeli?

Rehabilitasyon sürecinde yeni gelişen yüz kayması, kol veya bacakta artan güçsüzlük, konuşma bozukluğu, ani görme kaybı, şiddetli baş ağrısı veya bilinç değişikliği yeni bir inme belirtisi olabilir; beklemeden 112 aranmalıdır.

Felçli bacakta ani şişlik, ağrı ve kızarıklık derin ven trombozu olasılığı nedeniyle, ani başlayan nefes darlığı ve göğüs ağrısı ise akciğer pıhtısı olasılığı nedeniyle acil değerlendirme gerektirir. Yutma güçlüğü olan hastada sık öksürük, ateş ve nefes darlığı zatürre belirtisi olabilir. Bu durumlarda rehabilitasyona ara verilir ve önce tıbbi sorun çözülür.

Eryaman ve Etimesgut'ta inme rehabilitasyonu değerlendirmesi nasıl yapılır?

Uzm. Dr. Emine Yüksel Kars, A Life Hospital Etimesgut'ta (Eryaman YHT Garı karşısı) akut tedavisi tamamlanmış inme hastalarını değerlendirir. İlk görüşmede nörolojik ve fonksiyonel muayene yapılır; hasta ve ailesiyle birlikte hedefler belirlenir ve rehabilitasyonun içeriği, sıklığı ve hangi ortamda sürdürüleceği planlanır.

Spastisite, felçli omuz ağrısı ve günlük yaşam sorunları için tedavi önerileri sunulur; ev egzersiz programı ve bakım veren eğitimi verilir. Eryaman, Elvankent, Etimesgut merkez, Sincan ve Bağlıca'dan ulaşım kolaydır; muayene randevusu A Life Hospital online randevu sistemi veya Doktortakvimi üzerinden oluşturulabilir. Akut inme belirtilerinde ise randevu beklenmemeli, doğrudan 112 aranmalıdır.