Ankilozan Spondilit: İltihabi Bel Ağrısı, Tanı ve Egzersizin Önemi

Ankilozan spondilit nedir?

Ankilozan spondilit, başta leğen kemiği ile omurganın birleştiği sakroiliak eklemler ve omurga olmak üzere iltihap yapan kronik bir romatizmal hastalıktır. Spondiloartrit adı verilen hastalık ailesinin en bilinen üyesidir; günümüzde röntgende değişiklik oluşmadan önceki erken dönem de 'aksiyel spondiloartrit' adıyla aynı çatı altında değerlendirilmektedir.

Hastalığın en belirgin özelliği iltihabi bel ağrısıdır: ağrı dinlenmeyle artar, hareketle azalır. Uzun süre kontrol altına alınamayan iltihap, bazı hastalarda omurlar arasında kemik köprüleşmesine ve omurga hareketlerinde kalıcı kısıtlılığa yol açabilir; ileri dönemde görülen bu tablo 'bambu omurga' olarak bilinir.

Ankilozan spondilit genellikle genç erişkinlikte başlar. Belirtiler sinsi olduğu ve sıradan bel ağrısıyla karışabildiği için tanı yıllarca gecikebilir. Erken tanı ve düzenli tedaviyle hastaların büyük kısmı aktif bir iş ve sosyal yaşam sürdürebilir.

Ankilozan spondilitin belirtileri nelerdir?

En tipik belirti, genellikle 45 yaşından önce başlayan, üç aydan uzun süren, gece ve sabah artıp hareketle azalan bel ağrısıdır. Hastalar sıklıkla 'gece saat üç-dört gibi belimin ağrısıyla uyanıyorum, kalkıp dolaşınca rahatlıyorum' ya da 'sabahları belim kazık gibi, bir saat geçmeden açılmıyor' diye anlatır; bu tablo sabahları bel tutukluğu olarak da bilinir.

Ağrı kalçalara, bazen sağ ve sol tarafta dönüşümlü olarak yayılabilir. Omurga dışında topuk, diz ve kalça gibi eklemler de etkilenebilir; sabah ilk adımda topuk ağrısı ve aşil tendonunda ağrı, tendonların kemiğe yapıştığı noktalardaki iltihaba (entezit) bağlı olabilir.

• Dinlenmeyle artan, egzersizle azalan bel ağrısı
• Öne eğilmede, boynu çevirmede ve derin nefes almada kısıtlılık
• Göz kızarıklığı, ağrısı ve ışığa hassasiyet (üveit)
• Diz ve ayak bileğinde şişlik
• Yorgunluk ve halsizlik

Ankilozan spondilit neden olur?

Ankilozan spondilitin kesin nedeni bilinmemektedir; genetik yatkınlığı olan kişilerde bağışıklık sisteminin omurga ve sakroiliak eklemlerde iltihap oluşturmasıyla geliştiği kabul edilir. Hastaların büyük çoğunluğunda HLA-B27 adlı doku grubu pozitiftir.

Bununla birlikte HLA-B27 taşıyan kişilerin yalnızca küçük bir kısmında hastalık gelişir; HLA-B27 pozitifliği tek başına hastalık anlamına gelmez, negatif olması da hastalığı tamamen dışlamaz. Ailede spondiloartrit öyküsü riski artırır. Sedef hastalığı ve iltihabi bağırsak hastalıkları (Crohn, ülseratif kolit) ile birlikte görülebilir. Bağırsak florası ve bağırsak iltihabıyla ilişkisi araştırılmaktadır. Sigara kullanımının hastalığın ilerlemesini olumsuz etkileyebileceği bildirilmiştir.

Ankilozan spondilit nasıl teşhis edilir?

Ankilozan spondilit tanısı; iltihabi bel ağrısı öyküsü, muayene bulguları, kan tahlilleri ve sakroiliak eklem görüntülemesinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Erken dönemde röntgen normal olabileceği için sakroiliak eklem MR'ı iltihabın saptanmasında önemli rol oynar.

Uzm. Dr. Emine Yüksel Kars, bel ağrısı olan genç hastalarda ağrının mekanik mi iltihabi mi olduğunu ayrıntılı öyküyle sorgular; omurga hareketliliğini, göğüs genişlemesini, sakroiliak eklemleri ve topuk gibi entezit noktalarını muayene eder. Sedimantasyon, CRP ve HLA-B27 tahlilleri ile sakroiliak eklem röntgeni ve gerektiğinde MR istenir. Ankilozan spondilit veya aksiyel spondiloartrit düşünülen hastalar, tanının doğrulanması ve ilaç tedavisinin planlanması için romatoloji uzmanına yönlendirilir. Bel fıtığı ve bel kayması gibi mekanik nedenler de ayırıcı tanıda değerlendirilir.

Ankilozan spondilitte ilaç tedavisi nasıl yürütülür?

Ankilozan spondilitte ilk basamak ilaç tedavisi genellikle düzenli kullanılan iltihap giderici ağrı kesicilerdir (NSAİİ); yeterli yanıt alınamayan hastalarda biyolojik ajanlar veya hedefe yönelik diğer tedaviler romatoloji uzmanı tarafından başlanır ve takip edilir. Periferik eklem tutulumu olan bazı hastalarda klasik hastalığı düzenleyici ilaçlar (DMARD) da kullanılabilir.

Biyolojik tedavi öncesinde tüberküloz ve hepatit gibi enfeksiyonlar açısından tarama yapılır ve tedavi süresince düzenli kontroller sürdürülür. İlaç tedavisi iltihabı baskılayarak ağrı ve tutukluğu azaltır; egzersiz ve rehabilitasyon ise omurga hareketliliğini korumanın vazgeçilmez parçasıdır. Bu nedenle ilaç tedavisi ne kadar etkili olursa olsun, düzenli egzersiz her hasta için önerilir. Göz tutulumunda göz hastalıkları, bağırsak yakınmalarında gastroenteroloji ile iş birliği yapılır.

Ankilozan spondilitte egzersiz ve rehabilitasyon nasıl yapılır?

Düzenli egzersiz, ankilozan spondilit tedavisinin ilaçlarla birlikte en önemli parçasıdır; omurga hareketliliğini korumaya, dik duruşu sürdürmeye, ağrı ve tutukluğu azaltmaya ve göğüs kafesinin genişleyebilme kapasitesini korumaya yardımcı olur. Uzm. Dr. Emine Yüksel Kars, romatoloji takibindeki hastaların egzersiz ve rehabilitasyon programını hazırlar ve takip eder.

Kinezyoterapi programı; boyun, sırt ve bel için hareket açıklığı ve germe egzersizleri, sırtı dikleştiren duruş egzersizleri, kalça germeleri, derin nefes ve göğüs genişletme egzersizleri ile aerobik kondisyon çalışmalarını içerir. Yüzme, omurgayı hareketlendirmesi ve eklemlere düşük yük bindirmesi nedeniyle sıklıkla önerilen bir spordur. Ağrı ve tutukluğu azaltmak için sıcak uygulamalar, elektroterapi ve uygun hastalarda yumuşak doku teknikleri kullanılabilir. İleri dönemde omurgası sertleşmiş hastalarda kırık riski nedeniyle manipülasyon gibi zorlamalı manuel uygulamalardan kaçınılır. Gözetim altında yapılan grup veya bireysel egzersiz programları, evde yapılan egzersize göre daha düzenli sürdürülebilir; ev programı her gün yapılmalıdır.

Ankilozan spondilitle yaşarken evde neler yapılabilir?

Her gün düzenli egzersiz yapmak, dik duruşa dikkat etmek ve sigarayı bırakmak, ankilozan spondilitin yönetiminde hastanın kendi yapabileceği en etkili adımlardır. Sabahları ılık duş tutukluğu azaltır ve egzersize başlamayı kolaylaştırır.

Masa başında çalışırken bel destekli sandalye kullanmak, ekranı göz hizasına almak ve saatte bir kalkıp birkaç germe hareketi yapmak omurganın öne doğru eğilme eğilimini azaltır. Düz ve orta sertlikte bir yatakta, ince bir yastıkla yatmak ve gün içinde bir süre yüzüstü uzanmak duruşu destekleyebilir. İdeal kiloyu korumak, dengeli beslenmek ve yeterli uyumak genel sağlığı korur. Omurgası sertleşmiş hastaların düşmelere karşı ek önlem alması önemlidir.

Bel ağrısında ne zaman ankilozan spondilit düşünülmeli?

45 yaşından önce başlayan, üç aydan uzun süren, gece uykudan uyandıran, sabahları yarım saatten uzun tutukluk yapan ve hareketle azalan bel ağrınız varsa muayene olmanız önerilir. Ailede ankilozan spondilit veya sedef hastalığı, tekrarlayan göz kızarıklığı ya da topuk ağrısı eşlik ediyorsa bu olasılık daha da önem kazanır.

Göz ağrısı, kızarıklık ve bulanık görme aynı gün göz değerlendirmesi gerektirir. Omurgası sertleşmiş bir hastada küçük bir düşme sonrasında bile boyun veya sırtta ani şiddetli ağrı kırık belirtisi olabilir; kol veya bacaklarda uyuşma ve güçsüzlük varsa beklemeden 112 aranmalıdır.

Eryaman ve Etimesgut'ta ankilozan spondilit takibi nasıl yapılır?

Uzm. Dr. Emine Yüksel Kars, A Life Hospital Etimesgut'ta (Eryaman YHT Garı karşısı) iltihabi bel ağrısı düşündüren yakınmaları olan hastaları değerlendirir; gerekli tahlil ve görüntülemeleri planlar ve tanı ile ilaç tedavisi için romatolojiye yönlendirir.

Romatoloji takibindeki hastalar için omurga hareketliliğini ölçen kontrollerle izlenen, kişiye özel bir egzersiz ve rehabilitasyon programı hazırlanır. Eryaman, Elvankent, Etimesgut merkez, Sincan ve Bağlıca'dan ulaşım kolaydır; randevu A Life Hospital'ın online randevu sisteminden veya Doktortakvimi üzerinden alınabilir.